۲-۲-۹-۳٫ مدل تعالی بنیاد کیفیت اروپا EFQM

تعالی سازمان را میتوان رشد و ارتقای سطح یک سازمان در تمامی ابعاد مختلف آن دانست به گونه ای که با دستاوردهایشان و نشان دادن این که چگونه ‌به این دستاوردها رسید ه اند و این که در آینده چه دست اوردهایی خواهند داشت ، رضایت ذی نفعان خود را جلب کنند انجام این کار، حتی در مساعدترین شرایط کار دشواری است . از این رو در شرایطی که رقابت جهانی افزایش می‌یابد ، نوآوری های تکنولوژیکی به سرعت اتفاق می افتند و فرآیندها تغییر می‌کنند ، استمرار این کار دشوارتر نیز خواهد شد . با شناخت این چالش ها بود که بنیاد اروپایی مدیریت کیفیت ایجاد شد تا که در ابعاد جهانی قابل طرح و راهنمای آن ها به سوی سرآمدی پایدار باشد. بنیاد اروپایی مدیریت کیفیت، یک سازمان غیر انتفاعی است که در سال ۱۹۸۸میلادی توسط چهارده شرکت معتبر اروپایی و با حمایت اتحادیه اروپا تأسيس گردید . در حال حاضر بیش از ۸۰۰ شرکت اروپایی در این سازمان عضویت دارند.

مأموریت‌ این ساز مان ایجاد یک نیروی پیشبرنده در جهت سرآمدی عملکرد و چشم انداز آن درخشش سازمان های اروپایی در جهان است . ریاست وقت اتحادیه ارو پا به هنگام امضاء موافقت نامه تأسيس این بنیاد چنین اظهار می‌دارد: “تلاش برای بهبود و ارتقاء کیفیت ، یکی از پیش نیازهای موفقیت برای تک تک شرکت ها و برای رقابت پذیری همه ما به صورت جمعی است”.(نجمی، ۱۳۸۲)

۲-۲-۱۰٫ مزایای به کارگیری مدل تعالی سازمان EFQM

1. 1. این مدل از فرآیندهای سازمانی سیستماتیک و فراگیر برخوردار است.

1. 1. نسبت به تغییر و تحول و نیازهای ذی‌نفعان واکنش سریع دارد.

1. 1. به نتایج کسب شده توسط سازمان توجه ویژه‌ای دارد.

1. 1. ارزیابی مبتنی بر واقعیات است.

1. 1. مشارکت گسترده کارکنان در انجام امور را مد نظر قرار می‌دهد.

1. 1. نقاط قوت زمینه‌های بهبود‌پذیر در این مدل قابل شناسائی است.

1. 1. زبان مشترک مدیریت و کارکنان را فراهم می‌کند.

1. 1. تبادل تجربیات درون و بیرون سازمان با به کارگیری ابزار الگوبرداری صحیح صورت می‌گیرد.

1. 1. به منظور سرآمد کردن سازمان از روش خود ارزیابی استفاده می‌شود.

1. 1. محرکی برای یادگیری‌های فردی و سازمانی است.

1. ساماندهی طرح‌های بهبود در چارچوبی واحد

(www.touse.mohme.gov.ir)

۲-۲-۱۱٫معیارهای مدل تعالی سازمانیEFQM

مدل تعالی ؛ ابزاری جهت سنجش میزان استقرار سیستم‌ها در سازمان و خودارزیابی و راهنمایی است که مسیر فعالیت مدیران را برای بهبود عملکرد شناسایی و تعیین می‌کند . ‌بنابرین‏ پیام کلیدی مدل تعالی متکی بر پاسخ دادن به دو سوال است که چگونه این مدل به ‌عنوان یک ساختار مدیریتی مناسب و منطقی شناسایی می شود و چه کسانی می‌توانند در این زنجیره ارتباط و تعاملات نقش اساسی را ایفا کند. سطح اول این مدل اهداف کلی و در سطح بعدی اهداف کلی به درجات و مقیاس های کمی و قابل انداره گیری تجزیه و تبدیل می شود(شیرزاد کبریا و همکاران،۱۳۹۱) .

سازمان‌ها جهت خودارزیابی و سنجش خود با دیگر سازمان‌ها نیازمند ابزاری ویژه و مناسب و دارای ساختار مدیریتی می‌باشند که مدل‌های تعالی دارای این ویژگی است .

این مدل دارای نه معیار است پنج معیار توانمندسازها: رهبری ، خط مشی و استراتژی ، کارکنان، مشارکتها و منابع ، فرآیندها و چهار معیار نتایج : نتایج مشتریان ، نتایج کارکنان ، نتایج جامعه و نتایج کلیدی عملکرد

معیارهای توانمندساز ، آنچه را که یک سازمان انجام می‌دهد پوشش می‌دهند و عواملی هستند که سازمان را برای رسیدن به نتایج عالی توانمند می‌سازد و معیارهای نتایج ، نتایجی هستند که یک سازمان به دست می آورد و بیان کننده دستاوردهای حاصل از اجرای مناسب توانمندسازها هستند(نیکخواه، ۱۳۹۲).

1. رهبری^[۱۶]

رهبران متعالی آرمان و مأموریت‌ سازمان را تدوین و دستیابی به آن ها را تسهیل می‌کنند. آن ها ارزش ها و سیستم های مورد نظر برای موفقیت پایدار سازمان را ایجاد کرده و با عمل و رفتار مناسب خود آن ها را به اجرا در می آورند در دوران تغییر و تحولات سازمان ، ثبات در مقاصد دارند و هر کجا که لازم باشد قادر هستند جهت گیری سازمان را متحول ساخته و کارکنان را به پیروی آن ترغیب کنند.

1. خط مشی و استراتژی^[۱۷]

سازمان‌های متعالی مأموریت‌ و آرمان خود را از طریق ایجاد و تدوین یک استراتژی و متمرکز بر منافع ذینفعان و با در نظر گرفتن بازار و بخشی که در آن فعالیت می‌کنند به اجرا در می آورند . خط مشی ها ، برنامه ها ، اهداف و فرآیندها به منظور تحقق استراتژی ها تدوین و جاری می‌شوند.

1. کارکنان^[۱۸]

سازمان‌های متعالی تمامی توان بالقوه کارکنان خود را در سطوح فردی ، تیمی و سازمانی اداره کرده توسعه بخشیده و از آن بهره می گیرند . آن ها عدالت و برابری را ترویج کرده ، کارکنان را در امور مشارکت داده و به آنان تفویض اختیار می‌کنند. این سازمان‌ها به گونه ای به کارکنان خود توجه کرده ، ارتباط برقرار ساخته و آن ها را مورد تشویق و تقدیر قرار می‌دهند که در آن ها انگیزه و تعهد برای استفاده از مهارت و دانش شان در جهت منافع سازمانی ایجاد شود .

1. شرکای تجاری و منافع^[۱۹]

سازمان‌های متعالی مشارکتها و همکاری‌های تجاری بیرونی ، تامین کنندگان و منابع داخلی خود را به منظور پشتیبانی از خط مشی و استراتژی و اجرای اثر بخش فرآیندهایشان برنامه هایشان برنامه ریزی و مدیریت می‌کنند.

1. فرایندها^[۲۰]

سازمان‌های متعالی فرآیندهای خود را به منظور کسب رضایت کامل و ایجاد ارزش فزاینده برای مشتریان و سایر ذینفعان طراحی نموده ، مدیریت کرده و بهبود می بخشند .

1. نتایج مشتریان^[۲۱]

سازمان‌های متعالی به طور فراگیر نتایج مهم مرتبط با مشتریان خود را اندازه گیری کرده و به آن ها دست می‌یابند. در اینجا مشخص می‌گردد که سازمان در ارتباط با مشتریان بیرونی خود چه نتایجی به دست می آورد.

1. نتایج کارکنان^[۲۲]

سازمان‌های متعالی به طور فراگیر نتایج مهم مرتبط با کارکنان خود را اندازه گیری کرده و به آن ها دست می‌یابند. در اینجا مشخص می‌گردد که سازمان در ارتباط با منابع انسانی خود چه نتایجی به دست می آورد.

1. نتایج جامعه^[۲۳]

سازمان‌های متعالی به طور فراگیر نتایج مهم مرتبط با جامعه را اندازه گیری کرده و به آن ها دست می‌یابند.

در اینجا مشخص می‌گردد که سازمان درارتباط با جامعه محلی ، ملی و بین‌المللی چه نتایجی به دست می آورد.

در این دیدگاه فوبی (هراس) یک معنی رمزی داشته و به عنوان ظهور یک تعارض روان‌شناختی حل نشده نگریسته می‌شود. بدین ترتیب، هراس ممکن است نقش یک واکنش دفاعی داشته باشد که خود را از موقعیت‌هایی که در آن احتمال خطرناک شدن سائقه‌های جنسی یا پرخاشگری است ‌حفظ می‌کند (آزاد، ۱۳۷۵).

نظریه‌پردازان روان تحلیلی، به طور مکرر از عوامل زیر به عنوان علل ایجاد کننده اضطراب که به ابعاد بالینی می‌رسد یاد می‌کنند. ادارک فرد از ناتوانی در مقابله با فشارهای محیطی، جدایی یا انتظار مطرود شدن، فقدان یا از دست دادن حمایت‌های عاطفی به عنوان نتیجه‌ای از تغییرات محیطی ناگهانی، تکانه‌های غیر منتظره یا خطرناک که در شرف نفوذ به هشیاری هستند، و تهدید یا انتظار عدم تأیید و کناره‌گیری از عشق. دیدگاه روان تحلیلی ‌در مورد هراس از دو مفهوم بنیادی نشأت می‌گیرد: ۱- تعارض روان‌شناختی^[۲۰]، ۲- فرآیندهای روانی ناهشیار. از این نقطه نظر، موقعیت یا شیء ترس‌آور اهمیت نمادین دارد و می‌تواند به عنوان جایگزین چیزهای دیگری که فرد از آن‌ ها می‌ترسد و یا چیزهایی که ورای آگاهی فرد هستند در نظر گرفته شود. این نماد بیانگر تعارض روان‌شناختی حل‌نشده و بازمانده از دوران کودکی است (ساراسون، به نقل از نجاریان و همکاران، ‌۱۳۷۵).

نوفرویدها شخصیت آدمی را به میزان زیادی پیامد و نتیجه تأثیرات اجتماعی می‌دانند. آن ها بر این باورند که اضطراب اولیه نه در آغاز تولد بلکه بعدها بروز می‌کند، زمانی که کودک فهمید به والدین وابسته است. کودک نه تنها برای ارضای نیازهای فیزیولوژیکی اساسی، بلکه برای حفاظت و حمایت نیز به والدین وابسته است. اضطراب در نتیجه ناکامی بالقوه یا واقعی چنین نیازهای ایجاد می‌شود. بر اثر رفتارهای بد کودک، والدین ممکن است عواطف و حمایت خویش را از کودک دریغ کنند. این تهدید، کودک را بر می‌انگیزد تا با انتظارات والدین همنوا^[۲۱] شود. با وجود این، نیاز مداوم کودک به واپس زنی این تکانه‌ها، ناکامی و سپس پرخاشگری معطوف به والدین را به وجود می‌آورد. آشکارا اگر کودک این پرخاشگری را ابراز دارد به طرد و اضطراب اولیه منتهی می‌شود و در غیر این صورت در نتیجه مجبور می‌شود، با بهره گرفتن از مکانیسم‌های دفاعی کاملاً تثبیت شده که در اوان زندگی برای سرکوبی اضطراب اولیه به چالش گرفته شوند. بر طبق نظریه نوفرویدیها وقتی که دفاع‌های اولیه که علیه اضطراب به کار گرفته می‌شوند منطقی و معقول باشند به آسانی در موقعیت‌های جدیدی مورد تهدید خواهند گرفت. اگر چنین دفاع‌هایی ضعیف باشند یا در نتیجه فشار روانی درازمدت تضعیف گردند، آن گاه دفاع‌های جدیدی شکل می‌گیرند که اضطراب‌های جدید را دامن می‌زنند و در نتیجه روان نژندی تمام عیار ایجاد می‌شود (پاول و اندایت، ۱۳۷۸).

ج) نظریه رفتاری: یادگیری- رفتاری نگر

طبق نظریه های رفتاری، اضطراب یک واکنش شرطی در مقابل محرک محیطی خاص است. در یک مدل شرطی سازی کلاسیک، مثلا کسی که هیچ نوع حساسیت غذائی ندارد، پیش از خوردن حلزون ‌صدف‌دار در یک رستوران دچار ناراحتی شدید می‌گردد. مواجه شدن بعدی با حلزون ممکن است سبب شود که شخص احساس ناراحتی کند. امکان دارد که چنین فردی از طریق تعمیم نسبت به هر غذایی که خودش آماده نکرده باشد حساسیت و سوء ظن پیدا کند. یک احتمال دیگر در سبب شناسی این است که شخص با تقلید واکنش‌های اضطرابی والدین خود، ممکن است واکنش درونی اضطراب را یاد بگیرد (شاملو،۱۳۸۳).

نظریه های اضطرابی که در زیر بنای این حوزه قرار می‌گیرند ریشه در کارهای واتسون و پاولف دارند. فعالیت اصلی آنان تلاش برای توضیح تنبیه بود. به طور ساده، بحث این است که ارگانیزم از طریق بعضی مکانیزم‌های واسطه‌ای می‌آموزد که از محرک‌های مضر اجتناب کند. این محرک میانجی معمولاً ترس یا اضطراب نامیده می‌شود. در این نوع نظریه های، تنها زمانی تهدید، فزون تحریکی یا افزایش کشاننده نخستین به اضطراب منجر می‌شود که این موارد مؤلفه‌های خود مختار داشته باشند. از این دیدگاه ترس یا اضطراب به عنوان یک کشاننده ثانویه موجب رفتار جدیدی برای کاهش آن می‌شود. افزون بر این پاسخ هیجانی شرطی با رفتارهای موجود فرد تداخل می‌کند. در این جا شباهتی بین این نظریه باروان تحلیل گری وجود دارد مبنی بر این که اضطراب با دیگر رفتارها سازش نایافته است. نظریه های ماور (۱۹۵۳)، دولار و میلر(۱۹۵۰) باعث تحول در این دیدگاه شد. آنان پیشنهاد کردند که کاهش کشاننده بعد از پاسخ رخ می‌دهد، پاسخ را تقویت و احتمال وقوع آن را در آینده افزایش می‌دهد. در این میان همان گونه که توصیف شد، ترس یک کشاننده ثانویه است. از دیدگاه ماور اضطراب نوی ترس است که منبع آن مبهم و یا سرکوب شده است. اضطراب از طریق تعارض روان آزرده وار حاصل می‌شود. این اضطراب منبعی مبهم و یا ناهشیار دارد. در این جا نیز تعارضهای روان آزرده وارد در دوران کودکی به وقوع می‌پیوندند. به طور خلاصه از این دیدگاه، اضطراب آموخته شده رفتارهای سازش نایافته را بر می‌انگیزد (ساراسون، به نقل از نجاریان و همکاران، ‌۱۳۷۵).

۱- عدم درک مفاهیم نگهداری ذهنی

از جمله محدودیت­های کودکان در این مرحله، عدم توانایی در پایداری­شیء^[۱۰۸] است. مفهوم پایداری شیء (نگهداری ذهنی) ‌به این موضوع اشاره دارد که به رغم، ایجاد تغییر در شکل ظاهری یا وضع مکانی یک شیء، اگر چیزی از آن اضافه یا چیزی از آن کاسته نشود، در ویژگی­های اساسی یک شی تغییری ایجاد نمی­ شود. کودکان در مرحلۀ پیش عملیاتی از آن جهت که در استخراج جنبه­ های تغییر­ناپذیر یک شیء از لابه لای تغییر شکل­های آن ناتوانند به راحتی تحت تأثیر کیفیت ظاهری اشیاء قرار می­ گیرند و در قضاوت­هایشان ملاک را تغییر ظاهری اشیاء می­دانند به همین جهت تفکر آن ها در این مرحله از لحاظ کیفی با تفکر بزرگسالان متفاوت است. به نظر پیاژه، نگهداری ذهنی، توانایی است که در نتیجۀ تجارب متراکم شدۀ کودک با محیط کسب می­ شود و پیش از کسب این تجارب نمی­ توان آن را به کودک آموخت (السون و هرگنهان، ۲۰۰۹، ترجمۀ سیف، ۱۳۸۹).

مفاهیم نگهداری ذهنی متفاوت هستند و از جمله آن ها ‌می‌توان به نگهداری ذهنی عدد، طول، ماده، فاصله، حجم، وزن، مایع و…. اشاره نمود. هیچ یک از این مفاهیم پیش از مرحلۀ عملیات عینی کسب نمی­شوند و حتی درک پاره­ای از آن ها، همچون مفهوم بقای حجم، تا اواخر مرحلۀ عینی به طول می­انجامد (سیف، ۱۳۸۶). در زیر به سن تقریبی کودک برای درک مفاهیم و یک نمونه آزمایش مربوط به آن ها اشاره می­ شود.

مفهوم بقای عدد (۶ تا ۷ سالگی)

دو ردیف مهره را که به یک اندازه مهره دارند و ترتیب قرار گرفتن آن شبیه هم است را نشان کودک می­ دهند و از او می­پرسد که تعداد کدام ردیف بیشتر است؟ کودک در پاسخ می­گوید که هر دو ردیف به یک اندازه مهره دارند. سپس مهرهای یک ردیف را بدون آن که مهره­ای به آن اضافه یا کم کنند را با فاصله­های بیشتری نسبت به هم می­چنینند. سپس همان پرسش را بار دیگر از کودک می­پرسند. تنها کودکانی که به مفهوم بقای عدد دست یافته­اند در پاسخ خواهند گفت که هنوز هم تعداد مهره­های دو ردیف با هم برابر است.

مفهوم بقای طول (۶ تا ۷ سالگی)

دو چوب هم اندازه را که به صورت موازی در کنار هم قرار دارد را در مقابل کودک قرار می­ دهند و از او می­پرسند که طول چوب­ها برابر است یا نه؟ کودک خواهد گفت که آن ها هم­اندازه­اند. سپس یکی از چوب­ها را به سمت راست یا چپ حرکت می­ دهند و مجدداً پرسش بالا را تکرار ‌می‌کنند. کودکانی که به مفهوم بقای طول رسیده باشند در پاسخ ‌به این پرسش خواهند گفت که هنوز دو چوب هم اندازه هستند.

مفهوم بقای مایع (۶ تا ۷ سالگی)

دو لیوان هم شکل و هم حجم را که به یک اندازه مایع در آن ریخته شده به کودک نشان داده می­ شود و از او می­پرسند که آب کدام لیوان بیشتر است؟ کودک در پاسخ به پرسش خواهد گفت هر دو لیوان به یک اندازه مایع دارند. در ادامه مایع درون یکی از لیوان­ها را، بدون این که به آن بیافزایند یا بکاهند در یک لیوان دیگر با ارتفاع بلند­تر ریخته می­ شود و همان پرسش را بار دیگر از او می­پرسند تنها کودکان که به مفهوم بقای مایع دست یافته­اند در پاسخ به پرسش خواهند گفت که مایع هر دو لیوان به یک اندازه است.

مفهوم بقای ماده (۷ تا ۸ سالگی)

دو گلولۀ خمیر را که هم اندازه و هم وزن است به کودک نشان می­ دهند و از می­پرسند کدام یک سنگین­تر است؟ کودک خواهد گفت هر دو مساوی هستند. سپس بدون آن که به مقدار خمیر چیزی را بیافزاید یا بکاهند یکی از گلوله­ها را به شکل لولۀ باریکی در می ­آورند، و مجدداً همان پرسش را تکرار ‌می‌کنند. تنها کودکانی که مفهوم بقای ماده را درک کرده باشند خواهند گفت که هنوز آن دو برابر هستند.

مفهوم بقای سطح (۹ تا ۱۰ سالگی)

در اختیار کودک دو صفحۀ مقوایی بزرگ با تعدادی مکعب کوچک قرار دارند و از کودک می­خواهند تا همچون پژوهشگر مکعب­های کوچک را در سطح مقوا پخش کند. در ادامه پژوهشگر بدون آن که تعداد مکعب­ها را زیاد یا کم کند، مکعب­های خود را به در گوشه ای از مقوا جمع می­ کند و از کودک می­پرسد مساحت مکعب­های او بیشتر است یا مساحت مکعب­های خودش. اگر کودک به مفهوم بقای سطح دست یافته باشد خواهد گفت که مساحت هر دو به یک اندازه است.

مفهوم بقای حجم (۱۱ تا ۱۲ سالگی)

دو ظرف هم شکل و هم حجم را که به یک اندازه مایع در آن ها ریخته شده است به کودک نشان می­ دهند. سپس دو گلولۀ هم حجم و مثل هم را، درون ظرف­ها می­اندازند. کودک مشاهده خواهد کرد که سطح مایع دو ظرف به یک اندازۀ بالا می ­آید. سپس گلوله­ها را از ظرف­ها خارج ‌می‌کنند و یکی از آن ها بدون آن که به آن بیافزایند یا بکاهند تغییر شکل می­ دهند و به صورت یک لوله در می ­آورند. آن گاه از کودک می­پرسند اگر خمیر­ها را در داخل ظرف­ها بیندازیم سطح مایع درون آن ها مساوی خواهد بود یا با هم تفاوت خواهد داشت؟ کودکانی که به مفهوم بقای حجم رسیده باشند در پاسخ به پرسش پژوهشگر خواهند گفت که آن­ها هنوز برابر هستند (سیف، ۱۳۸۶).

پیاژه دشواری­های یک کودک را در حل مسائل نگهداری، از ویژگی­های تفکر پیش­عملیاتی به حساب ‌می‌آورد. او معتقد است که این ویژگی­ها، با خلق موانع مربوط به خود­مداری، تک جنبه نگری^[۱۰۹]، تغییر شکل­ها، برگشت­پذیری تفکر منطقی کودک را محدود می­ کند (وندر زندن، ۲۰۰۱، ترجمۀ گنجی، ۱۳۹۰). در زیر ‌به این موانع اشاره می­گردد.

الف- خودمحوری یا خودمداری

پیاژه از واژۀ خودمداری برای اشاره به نا­توانایی کودک در درک دیدگاه­ های افراد استفاده می­ کند (تنبریک^[۱۱۰]، ۱۹۹۷، فلاول، ۲۰۰۰). او معتقد است که وقتی کودک بازنمایی ذهنی دنیا را آغاز می­ کند، غیر از دیدگاه خودش از دیدگاه­ های دیگران بی­خبر هست و فکر می­ کند هرکس دیگری هم مثل خود او فکر و احساس می­ کند (پیاژه، ۱۹۵۰، به نقل از برک، ترجمۀ سید محمدی، ۱۳۸۴). از این رو هرگز برای متقاعد کردن دیگران تلاش نمی­کند و باورهای پذیرفته شده را تعقیب نمی­کنند (تنبریک، ۱۹۹۷). پیاژه خود­محوری را خود­­خواهی معنا نمی­کند، بلکه معتقد است که در این مرحله، کودک قادر نیست خود را به جای دیگران بگذارد و دنیا را از دید فرد دیگری تماشا کند (بنتهام^[۱۱۱]، ترجمۀ بیابانگرد و نعمتی، ۱۳۸۴).

کودکان به تدریج یاد می­ گیرند که به جهانی بیندیشند که زمان و مکان آن مستقل از آن ها به موجودیت خود ادامه می­دهد، و از طریق تعامل اجتماعی یاد می­ گیرند که نقطه نظرات دیگران را به حساب آورند (همان). بنابرین تعامل اجتماعی به کودک کمک می‌کند تا نقطه نظرات دیگران را که ممکن است با تفسیر او از جهان خارج مشابه نباشد را تفسیر کند (اپلی و همکاران^[۱۱۲]، ۲۰۰۴).

کارکرد این اوراق سهام مانند اوراق مشارکت است که دولت برای اجرای طرح های خود منتشر می‌کند. البته اوراق مشارکت اولاً قابل خرید و فروش است و ثانیاًً قبل از ایجاد پروژه قابل واگذاری است، ولی اوراق وقف قابل خرید و فروش نیست و باید پس از ایجاد نهاد به صورت وقف منتشر شود وگرنه از نوع وقف دین و کلی است که صحت آن با اشکال زیادی مواجه است. اوراق سهام قدرت جذب نقدینگی بخش خصوصی و کاهش کسری بودجه دولتی و کاهش تصدی گری دولتی و گسترش بخش عمومی که توسط مردم اداره می شود را یکجا دارد.

ب ـ تعریف سهم

به دلیل مطرح شدن وقف سهام و موضوعات مرتبط با آن، بهتر است تا تعریف جامعی از سهم و ماهیت آن نیز ارائه گردد. سهم یا سهام عبارت از سندی است که بیانگر میزان و حصه هر یک از شرکا در شرکت های تجاری است. مولفان حقوقی آن را چنین تعریف کرده‌اند: سندی است که حکایت از مالکیت حصه معین در شرکت تجاری (به نام شرکت سهامی) می‌کند و صاحب سهم از تمام مزایای مقرر در اساسنامه شرکت استفاده می‌کند. صاحب سهم در همه منافع و زیان های شرکت شریک خواهد بود و در اداره شرکت دخالت دارد.

از آنجا که دارندگان سهام در شرکت های تجارتی، برای دریافت آن، هر یک میزان مشخصی سهم الشرکه (اعم از نقدی یا غیر نقدی) تحویل شرکت داده‌اند و یا تعهد به تحویل آن دارند، لذا این برگ دارای ارزش اقتصادی است و در برخی موارد – با رعایت شرایط ویژه آن – قابل مبادله و انتقال است.

ج ـ ماهیت سهام

با تعریفی که از سهام ارائه شد آیا می توان (برگه) سهام را مال دانست، یا اینکه فاقد ارزش مالی است؟ برای روشن شدن این مطالب ناچاریم که ابتدا مال و عناصر آن را توضیح دهیم تا بتوانیم ماهیت سهام را تببین کنیم. برخی حقوق ‌دانان مال را چنین تعریف کرده‌اند: «مال در اصطلاح حقوقی به چیزی گفته می شود که بتواند مورد داد و ستد قرار گیرد و از نظر اقتصادی ارزش مبادله را داشته باشد» تعریف دیگری که تا حدی نزدیک ‌به این تعریف است، مال را بدین صورت تعریف ‌کرده‌است: «از نظر حقوقی، به چیزی مال گویند که دارای دو عنصر و شرط اساسی باشد: ۱٫ مفید باشد و نیازی را برآورد، خواه آن نیاز مادی باشد یا معنوی ۲٫ قابل اختصاص یافتن به شخص یا ملت معین باشد» لذا از دید این دسته از حقوق ‌دانان ارزش اقتصادی، قابلیت مبادله و قابلیت اختصاص به اشخاص معین عناصر مالی را تشکیل می‌دهد، لکن برخی دیگر از حقوق ‌دانان آنچه را که واجد این عناصر باشد، مال دانسته اند: الف – امکان اختصاص به شخص معین؛ ب- قابلیت نقل و انتقال ج – دارا بودن منفعت د – عقلایی بودن منفعت هـ – واقعی بودن مال و نه حاکی بودن. همان گونه که ملاحظه می شود، برداشت و تعاریف حقوق ‌دانان از مال و عناصر متشکله آن متفاوت است. این تفاوت برداشت نیز سبب بروز و ارائه نظرات گوناگونی در خصوص ماهیت سهام شده است، به صورتی که قایلین به تعریف اول، سهام را مال می دانند و مطابق این برداشت، سهام شرکت های تجاری از جمله حقوق مالی منقول است و حقوق مالی نیز از جمله اموال است؛ در حالی که با توجه به عناصری که در برداشت سوم یاد شد، باید قابل شد به اینکه سهام شرکت ها نمی تواند مال تلقی شود، زیرا فاقد رکن پنجم (واقعی بودن و نه حاکی بودن) از ارکان خمسه آن است. توضیح اینکه این برداشت از مال نمی تواند حاکی باشد و هر آنچه که حاکی از واقعیتی باشد، نفس آن واقعیت مال تلقی می شود و نه آن پدیده حاکی و دال بر مال؛ لذا اوراق قرضه، اسکناس و اسناد تجاری و نیز سهام شرکت ها که حاکی و دال بر طلب هستند، مال نیستند، بلکه نفس طلب مال تلقی می شود و صرف قابلیت مبادله این اوراق را نمی توان دلیل بر مالیت آن ها دانست. عدم مالیت سهام شرکت ها چنین استدلال می‌کنند که هدف مالی در ماورای سهام شرکت ها قرار دارد یعنی در خارج از لاشه سهم، شرکت سرمایه ای دارد و در برابر سهام‌داران، تعهداتی بر عهده گرفته است و به موجب آن تعهدات، منافعی را بین شرکا و سهام‌داران تقسیم می‌کند. این مطالب و این فعالیت ها واقعیت هایی هستند در پشت پرده سهام شرکت که به خاطر آن واقعیت ها، این سهام مبادله می شود نه به خاطر لاشه کاغذی که نام آن سهم است. این استدلال چندان وجیه به نظر نمی رسد، زیرا تمامی این اوراق اگرچه به عنوان سند وسیله اثبات حق هستند که متعلق آن ها یک حق مالی است و خود آن سند ذاتاً مالیت ندارد، لیکن در پاره ای موارد، موضوع و متعلق سند چنان با ماهیت آن مرتبط و یکپارچه شده است که گویی دارنده سند، دارنده حق نیز هست و این حق یک حق مالی است که در سند حاکی از آن مستحیل و مستغرق شده است. نمونه بارز و متداول آن، می توان از اسناد اسکناس، چک های تضمین شده، سهام بی نام شرکت ها و اسناد تجاری (اعم از برات، سفته ها، چک های در وجه حامل) یاد کرد که اگرچه کاغذ و مواد متشکله این اسناد ارزشی درخور توجه ندارند، لکن چون دلیل وجود یک حق مالی است که به متصرف آن برگ تعلق دارد، قابلیت داد و ستد را دارا است و به عنوان کالای ویژه با سایر کالاها و خدمات مبادله می شود، لذا ‌به این اعتبار، این دسته از اسناد را نیز باید از جمله اموال مادی منقول به حساب آورد.

د ـ وقف سهام شرکت ها

با توجه به شرایطی که موقوفه باید داشته باشد و قبلا هم توضیح داده شده است. حال این پرسش مطرح است که سهام قابلیت وقف کردن را دارد یا خیر؟

اولین شرطی که برای موقوفه بیان شد، عین بودن مال مورد وقف است. برخی حقوق ‌دانان آن را به اعیان، منافع، دیون و مطالبات و بالاخره حقوق مالی تقسیم کرده‌اند و عده ای دیگر از حقوق ‌دانان اموال را بر حسب ماهیت آن، به اعیان، منافع و حقوق مالی تقسیم کرده‌اند، لذا شایسته است که در اینجا به تعریف عین بپردازیم. از آنجا که قانون مدنی (و سایر قوانین) تعریفی از عین ارائه نداده اند، لذا مولفان حقوقی هر یک با توجه به برداشتی که از مال و عناصر تشکیل دهنده آن دارند، عین را به صور گوناگونی تعریف کرده‌اند که به ذکر برخی از آن ها می پردازیم:

الف – «عین عبارت است از مالی که اگر موجود گردد دارای سه بعد باشد (جسم باشد) … ‌بنابرین‏ عین، یک مال مادی است».

ب – «اعیان اموالی مادی است که در خارج موجود باشد و به وسیله حس لامسه می توان آن ها را لمس نمود» و نیز اینکه «اموالی که وجود خارجی داشته و با حس لامسه قابل ادراک باشد عین نامیده می شود» با توجه و دقت در این تعاریف می توان ‌به این نتیجه رسید که سهام شرکت ها را می توان در ردیف اعیان به شمار آورد.

شرط دوم ؛ موقوفه که قابلیت تملیک بود، ‌در مورد سهام شرکت ها چندان قابل بحث نیست، زیرا سهام شرکت مانند هر مال دیگری قابلیت تملک دارد.

شرط سوم ؛ از شرایط موقوفه یعنی قابلیت بقا (در مقام انتفاع) ‌در مورد سهام نیز صادق است. همان‌ طور که شرح داده شد، منظور از قابلیت بقا، امکان و استعداد بقای مال در مقام انتفاع از آن است و این انتفاع را از سهام نیز می توان کسب کرد. به عنوان مثال می توان با در اختیار داشتن و حفظ سهام یک شرکت موفق از سود سهام انتفاع برد و منافع آن را مطابق با منویات واقف در امور خیر صرف کرد، بدون اینکه در اصل مال (سهام) دخل و تصرفی صورت گرفته باشد.

مبحث دهم-مزایاها و معایب تجارت الکترونیکسوالی که ممکن است همینک مطرح شود این است که تجارت الکترونیک غیر از مواردی که پیش از این به آن اشاره شد چه فایده‌ای دارد.افزایش فروش و در پی آن افزایش درآمد و توان سرمایه گذاری

افزایش سطح رفاه زندگی مردم از طریق ایجاد اشتغال، کاهش ترددها و افزایش سرعت عمل
جهانی شدن کاهش هزینه های تبلیغات برای شرکت‌ها وبه دلیل عدم حضور واسطه با افتتاح فروشگاه اینترنتی شما این قابلیت را دارید که با هزینه ای کم کالا و سرویس خود را در تمامی نقاط دنیا بازاریابی کنید و به فروش برسانید. در واقع شما مغازه ای دارید که در کل زمان روز و شب باز است و مراجعه کنندگان آن از تمام نقاط دنیا هستند! یعنی می توانید مطمین شوید که یک تجارت جهانی راه اندازی کرده ایددر تجارت الکترونیکی دیگر نیازی به واسطه و دلال برای فروش کالا،نیست وقتی که در خرید و فروش سنتی صرف رفت و آمد های اضافه می شد در تجارت الکترونیکی صرف شناسایی نیاز های مشتری شود.تجارت الکترونیکی وارد شدن به بازارهارا آسان کرده ،خریدار اینترنتی می‌تواند تنها با یک اتصال اینترنت از سرتاسر دنیا به فروشگاه شما متصل می‌گردد.تجارت الکترونیکی موقعیت های تجاری جدید برای کارآفریننان را در اینترنت ایجاد می کندبا تجارت الکترونیک فروشنده قادر به تجزیه و تحلیل بهتر از نیاز های مشتری خواهد بود و خریدار اینترنتی قادر به ارزیابی بهتر قیمت ها و محصول مورد نیاز خود می‌باشد .البته همچون تمام فناوریها و تکنولوژی های ساخت بشر معایبی هم در استفاده از تجارت الکترونیک وجود دارد، برخی از این معایب به قرار زیر است:تأثیر ناشناخته آن بر روابط اجتماعی انسان ورشکستگی به علت عدم توانایی شرکت‌های کوچک و کاهش تولید.^[۲۴]

اینترنتی شما این قابلیت را دارید که با هزینه ای کم کالا و سرویس خود را در تمامی نقاط دنیا بازاریابی کنید و به فروش برسانید. در واقع شما مغازه ای دارید که در کل زمان روز و شب باز است و مراجعه کنندگان آن از تمام نقاط دنیا هستند! یعنی می توانید مطمین شوید که یک تجارت جهانی راه اندازی کرده ایددر تجارت الکترونیکی دیگر نیازی به واسطه و دلال برای فروش کالا،نیست وقتی که در خرید و فروش سنتی صرف رفت و آمد های اضافه می شد در تجارت الکترونیکی صرف شناسایی نیاز های مشتری شود.تجارت الکترونیکی وارد شدن به بازارهارا آسان کرده ،خریدار اینترنتی می‌تواند تنها با یک اتصال اینترنت از سرتاسر دنیا به فروشگاه شما متصل می‌گردد.تجارت الکترونیکی موقعیت های تجاری جدید برای کارآفریننان را در اینترنت ایجاد می کندبا تجارت الکترونیک فروشنده قادر به تجزیه و تحلیل بهتر از نیاز های مشتری خواهد بود و خریدار اینترنتی قادر به ارزیابی بهتر قیمت ها و محصول مورد نیاز خود می‌باشد .البته همچون تمام فناوریها و تکنولوژی های ساخت بشر معایبی هم در استفاده از تجارت الکترونیک وجود دارد، برخی از این معایب به قرار زیر است:تأثیر ناشناخته آن بر روابط اجتماعی انسان ورشکستگی به علت عدم توانایی شرکت‌های کوچک و کاهش تولید.^[۲۵]

سوالی که ممکن است همینک مطرح شود این است که تجارت الکترونیک غیر از مواردی که پیش از این به آن اشاره شد چه فایده‌ای دارد.افزایش فروش و در پی آن افزایش درآمد و توان سرمایه گذاری
افزایش سطح رفاه زندگی مردم از طریق ایجاد اشتغال، کاهش ترددها و افزایش سرعت عمل
جهانی شدن کاهش هزینه های تبلیغات برای شرکت‌ها وبه دلیل عدم حضور واسطه با افتتاح فروشگاه اینترنتی شما این قابلیت را دارید که با هزینه ای کم کالا و سرویس خود را در تمامی نقاط دنیا بازاریابی کنید و به فروش برسانید. در واقع شما مغازه ای دارید که در کل زمان روز و شب باز است و مراجعه کنندگان آن از تمام نقاط دنیا هستند! یعنی می توانید مطمین شوید که یک تجارت جهانی راه اندازی کرده ایددر تجارت الکترونیکی دیگر نیازی به واسطه و دلال برای فروش کالا،نیست وقتی که در خرید و فروش سنتی صرف رفت و آمد های اضافه می شد در تجارت الکترونیکی صرف شناسایی نیاز های مشتری شود.تجارت الکترونیکی وارد شدن به بازارهارا آسان کرده ،خریدار اینترنتی می‌تواند تنها با یک اتصال اینترنت از سرتاسر دنیا به فروشگاه شما متصل می‌گردد.تجارت الکترونیکی موقعیت های تجاری جدید برای کارآفریننان را در اینترنت ایجاد می کندبا تجارت الکترونیک فروشنده قادر به تجزیه و تحلیل بهتر از نیاز های مشتری خواهد بود و خریدار اینترنتی قادر به ارزیابی بهتر قیمت ها و محصول مورد نیاز خود می‌باشد .البته همچون تمام فناوریها و تکنولوژی های ساخت بشر معایبی هم در استفاده از تجارت الکترونیک وجود دارد، برخی از این معایب به قرار زیر است:تأثیر ناشناخته آن بر روابط اجتماعی انسان ورشکستگی به علت عدم توانایی شرکت‌های کوچک و کاهش تولید.^[۲۶]

فصل سوم-انتقال الکترونیک اسناد تجاری در حقوق ایران و قانون حاکم

تشکیل قراردادها معمولاً نیاز به تشریفات خاصی ندارد و به محض اینکه اراده افراد در خصوص ایجاد یک ماهیت حقوقی به مرحله اعلام رسید و مورد توافق قرار گرفت قراردادی بین آن ها شکل می‌گیرد. روش اعلام اراده نیز اهمیت ندارد بلکه هر وسیله که دلالت بر قصد انشای افراد کند، می‌تواند موجد آثار حقوقی گردد. حال در قراردادهای الکترونیک اراده افراد از طریق ابزارهای الکترونیک تلاقی کرده و آثار حقوقی به بار می‌آورند.

اعتبار چنین قراردادهایی که با گسترش فناوری‌های نوین، به ویژه اینترنت، در امر تجارت مورد پذیرش و استفاده قرار گرفته‌اند، قابل انکار نیست حتی اگر قوانین به طور خاص تصریحی به آن نکنند. مع هذا، حضور قانون از جهت حفظ نظم عمومی و ایجاد چارچوب برای روابط حقوقی و معاملاتی افراد لازم است. از همین رو با پیدایش شیوه نوین تجارت الکترونیک نظام‌های حقوقی به بسترسازی تقنینی آن مبادرت ورزیده‌اند. در این میان برای تشکیل قراردادهای الکترونیک نیز قوانین و مقرراتی وضع شده است.

مبحث اول- اعلام اراده در قراردادهای الکترونیک

گفتار اول- اعتبار داده پیام‌ها^[۲۷] در ایجاد ماهیت حقوقی